فرقه دموکرات آذربایجان فرقه دموکرات آذربایجانشش ماه از حمله مرگبار به مدرسه ابتدایی «شجره طیبه» در میناب میگذرد؛ حملهای که در نخستین ساعات جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران رخ داد و به یکی از خونینترین موارد کشتار غیرنظامیان در این جنگ تبدیل شد. خبرنگاران خبرگزاری فرانسه که بهتازگی اجازه یافتهاند از محل مدرسه بازدید کنند، از ساختمانی ویران، دیوارهای فروریخته و فولادهای پیچخوردهای گزارش دادهاند که امروز میان عکسهای کودکان کشتهشده و پرچمهای ایران به یادمانی برای قربانیان بدل شده است….
یکی از مادرانی که AFP با او گفتوگو کرده، معصومه ذاکری، ۴۴ ساله، است. او هنوز آخرین شب زندگی دختر ۹ سالهاش مطهره را بارها در ذهن مرور میکند. مطهره آن شب با هیجان از تعطیلات پیش رو، عروسیهای خانوادگی و لباسهایی که میخواست بخرد حرف زده بود. پس از خوردن سحری، مادرش او را خواباند. صبح، دختر پیش از پدر و مادر از خانه بیرون رفت و با سرویس مدرسه راهی «شجره طیبه» شد. ذاکری میگوید: «دیگر هرگز او را ندیدم؛ همان آخرین بار بود.»
چند ساعت بعد، همزمان با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، از مدرسه تماس گرفتند تا خانوادهها برای بردن فرزندانشان مراجعه کنند. اما بسیاری از آنها دیر رسیدند. وقتی ذاکری به مدرسه رسید، ساختمان هدف قرار گرفته بود. جسد مطهره همان روز پیدا شد و بنا بر روایت مادرش، تنها از روی گوشواره و دستبندش شناسایی شد. مادر حتی حاضر نشد پیکر دخترش را ببیند؛ میترسید تصویر بدن آسیبدیده او جای آخرین خاطره زندهاش را بگیرد.
یعقوب یزدانپناه، معلم ۳۴ ساله ادبیات فارسی، نیز به AFP گفته است چگونه تماسهای پیدرپی همسر و بستگانش او را به سوی مدرسه دختر ششسالهاش، فاطمه، کشاند. او ابتدا برای بردن فرزندش راه افتاد، زیرا حملات شدید به تهران آغاز شده بود. اندکی بعد تماس دیگری دریافت کرد: مدرسه هدف قرار گرفته است. برای خانوادههایی چون او، آن چند دقیقه فاصله میان «رفتن برای بردن بچه» و «رسیدن به محل کشتار» به خاطرهای ماندگار و کابوسوار تبدیل شده است.
خبرگزاری فرانسه شمار کشتهشدگان را دستکم ۱۵۵ نفر، عمدتاً کودک، گزارش کرده است. تحقیقات عفو بینالملل رقم ۱۵۶ کشته، شامل ۱۲۰ کودک را ثبت کرده، در حالی که آمارهای رسمی ایران در مقاطع بعدی تا ۱۶۸ کشته افزایش یافته است. اختلاف در آمار هنوز کاملاً برطرف نشده، اما همه منابع مستقل بر این نکته توافق دارند که بخش بزرگی از قربانیان کودکان دبستانی بودهاند.
تحقیقات مستقل بعدی ابعاد مسئولیت آمریکا را نیز روشنتر کرده است. عفو بینالملل با بررسی تصاویر ماهوارهای، دهها ویدئو و عکس، و بقایای مهمات نتیجه گرفته است که ساختمان مدرسه مستقیماً همراه با چندین ساختمان مجاور در یک مجموعه وابسته به نیروی دریایی سپاه هدف قرار گرفته است. این سازمان میگوید شواهد نشان میدهد نیروهای آمریکایی در تشخیص و تأیید هدف، همه احتیاطهای ممکن برای حفاظت از غیرنظامیان را رعایت نکردهاند و خواستار تحقیق درباره احتمال ارتکاب جنایت جنگی شده است.
دیدهبان حقوق بشر نیز به نتیجه مشابهی رسیده است. این سازمان میگوید مدرسه اگرچه در مجاورت یک مجموعه نظامی سپاه قرار داشت، با دیوار جدا شده بود و ورودی مستقل به خیابان داشت. تصاویر ماهوارهای نشان میدهد ساختمان مدرسه سالها پیش از مجموعه نظامی جدا شده و بهطور آشکار بهعنوان مدرسه مورد استفاده بوده است. دیدهبان حقوق بشر هیچ مدرکی نیافته که نشان دهد مدرسه هنگام حمله کاربرد نظامی داشته است.
بررسیهای داخلی آمریکا نیز به احتمال خطای هدفگیری اشاره کردهاند. منابع آگاه به رویترز گفتهاند تحقیقات نظامی آمریکا به این نتیجه اولیه رسیده بود که نیروهای آمریکایی احتمالاً مسئول حمله بودهاند. یکی از محورهای تحقیق استفاده از اطلاعات قدیمی بوده است؛ دادههایی که ظاهراً همچنان ساختمان مدرسه را بخشی از یک تأسیسات نظامی معرفی میکردند. سناتور تیم کین نیز در نامهای به پنتاگون نوشته است یک تحلیلگر آمریکایی از سال ۲۰۱۹ درباره تغییر کاربری این محل و تبدیل آن به مدرسه هشدار داده بود، اما این هشدار وارد پایگاه اصلی تعیین اهداف نشده است.
با وجود گذشت شش ماه، دولت آمریکا هنوز گزارش نهایی تحقیق خود را منتشر نکرده است. بیش از بيست سناتور آمریکایی در ماه ژوئیه از پنتاگون خواستند یافتههای تحقیق را علنی کند و نوشتند اگر گزارشهای موجود درست باشد، حمله به مدرسه میناب یکی از بزرگترین موارد تلفات غیرنظامیان ناشی از عملیات نظامی آمریکا از سال ۱۹۹۱ تاکنون خواهد بود. کنگره نیز وزارت دفاع را موظف کرده است پس از پایان تحقیق، بخش غیرمحرمانه گزارش را در اختیار عموم قرار دهد.
اما در میناب، بحث مسئولیت و تحقیقات نظامی برای خانوادهها چیزی از خلأ باقیمانده در خانهها کم نکرده است. AFP گزارش میدهد بعضی والدین هنوز توان بازگشت به مدرسه را ندارند و برخی دیگر به ویرانهها و قبرستان میروند؛ جایی که ردیف قبرهای کودکان در کنار هم شکل گرفته است. خانه معصومه ذاکری، به گفته خودش، پس از مرگ مطهره «کاملاً ساکت» شده است. شش ماه گذشته، اما برای بسیاری از خانوادهها زمان نه درمانی آورده و نه حتی امکان برنامهریزی برای آینده.
مدرسه شجره طیبه قرار است بهعنوان یادمان حفظ شود. در تهران نیز نمادی از کلاس درس کودکان میناب ساخته شده است. اما آنچه در گزارش خبرگزاری فرانسه بیش از همه برجسته است، نه خود ویرانهها بلکه زندگیهایی است که پس از آن روز متوقف شدهاند؛ والدینی که هنوز آخرین صبح فرزندانشان را مرور میکنند، وسایل کوچک آنان را نگه داشتهاند و با این پرسش زندگی میکنند که چگونه ساختمانی پر از کودکان توانست در فهرست اهداف یک حمله نظامی قرار بگیرد.